Uczniowie z trudnościami w uczeniu się – jak dostosować techniki notowania do ich potrzeb?

Notowanie to nie tylko nieodłączna część procesu uczenia się, ale wręcz fundament edukacji szkolnej. Przez wszystkie lata nauki, od szkoły podstawowej, przez szkołę średnią, aż po studia, tworzenie notatek jest często główną, a niejednokrotnie jedyną metodą przyswajania wiedzy stosowaną przez uczniów. Niestety, bardzo rzadko ktoś uczy dzieci, jak robić to efektywnie. Większość uczniów od pierwszej klasy notuje linijka pod linijką, co jest nie tylko nieskuteczne, ale wręcz problematyczne, szczególnie dla dzieci z trudnościami w uczeniu się, takimi jak dysleksja, ADHD czy zaburzenia przetwarzania słuchowego.

Dla niecierpliwych, podsumowanie w punktach najważniejszych wniosków z artykułu:

  • Notowanie to fundament edukacji szkolnej, ale rzadko uczy się dzieci, jak robić to efektywnie.
  • Tradycyjne notowanie linijka pod linijką jest nieskuteczne, szczególnie dla uczniów z trudnościami w uczeniu się.
  • Robienie skutecznych notatek to umiejętność, której trzeba się świadomie nauczyć.
  • Metody multisensoryczne, angażujące wiele zmysłów, są szczególnie skuteczne dla uczniów z trudnościami w uczeniu się.
  • Warto zachęcać do tworzenia notatek z użyciem kolorów, rysunków i symboli, co ułatwia zrozumienie i zapamiętanie materiału.
  • Samodzielne tworzenie rysunków i schematów zmusza do głębszego przetworzenia informacji i rozwija krytyczne myślenie i tworzenia reprezentacji wiedzy.
  • Metoda Cornella polega na podzieleniu kartki na obszary notatek, słów kluczowych i podsumowania, co pomaga w organizacji informacji i zapamiętaniu materiału.
  • Mapy myśli to wizualne przedstawienie informacji za pomocą połączonych słów, symboli i obrazów, które ukazują powiązania między zagadnieniami, wspiera myślenie wizualno-przestrzenne i rozumienie abstrakcyjnych pojęć.
  • Mapy myśli są trudnym narzędziem do wdrożenia, dlatego warto zacząć naukę od map koncepcyjnych.
  • Dzieci z trudnościami w uczeniu się potrzebują często więcej czasu na przetworzenie informacji i zrobienie notatek.
  • Metoda Cornella pozwala uzupełnić i dopracować notatki po lekcji lub na przerwie, co jest szczególnie cenne dla uczniów z dysleksją czy ADHD.
  • Rodzice mogą wspierać dzieci, kupując zeszyty z gotową strukturą Cornell Notes lub przedstawiając im różne metody notowania, by dziecko miało dostęp do wielu narzędzi na życzenie.
  • Najlepiej sprawdzają się techniki, które dziecko polubi, dlatego ważne jest danie mu przestrzeni do eksperymentowania.
  • Brak efektywnych strategii uczenia się na wczesnym etapie edukacji może prowadzić do nawarstwiania się zaległości i negatywnego wpływu na samoocenę dziecka.
  • System szkolny zwykle nie przekazuje wiedzy o efektywnym notowaniu, dlatego to zadanie spoczywa na rodzicach i opiekunach.

Jak pisze Van der Meer, robienie efektywnych notatek to nie jest umiejętność, którą się po prostu naturalnie i samodzielnie nabywa, zaraz po tym jak uczymy się pisać. Dlatego robienia skutecznych notatek trzeba się – po prostu – świadomie nauczyć. Raz a dobrze. A potem praktykować we własnym tempie i robić z czasem jeszcze lepsze. Ale od czegoś trzeba zacząć. W tym artykule przeanalizujemy kilka wskazówek, które pomogą Ci postawić pierwsze kroki w kierunku pomocy dzieciom z trudnościami w uczeniu się. A gdy zechcesz zagłębić się w temat, znajdziesz więcej w poradniku “Strategie tworzenia notatek dla edukatorów i uczących się. ” Tam znajdziesz wszystko, czego potrzebujesz, aby nauczyć zarówno siebie, jak i swoich podopiecznych, jak tworzyć notatki, które faktycznie pomagają w nauce.

Linijka pod linijką odchodzi do lamusa.

Tradycyjne notatki szkolne, pisane linijka pod linijką, angażują głównie zmysł słuchu – uczeń skupia się na tym, co mówi nauczyciel i stara się to jak najdokładniej zanotować, zdanie po zdaniu. Zmysł wzroku jest tu wykorzystywany w sposób dość pasywny, służy głównie do kontroli, czy zapisane informacje zgadzają się z tym, co jest na tablicy lub w podręczniku. Taki mechaniczny sposób notowania nie pozwala na głębsze przetworzenie informacji i dostrzeżenie struktury wiedzy.

 Jak do tego doszło? Od pierwszej klasy nauczyciel poleca przepisać “definicję” z tablicy lub podręcznika, jak dzieci są starsze to notują już na podstawie dyktującego nauczyciela – i taka metoda wchodzi w zasób szkolnych nawyków. I często jest to jedyny sposób notowania jaki znamy. Da się inaczej?

Zatrudnij zmysły na pełen etat!

Badania pokazują, że metody multisensoryczne, które angażują wiele zmysłów jednocześnie, są szczególnie skuteczne w przypadku uczniów z trudnościami w uczeniu się. Oznacza to, że warto aktywniej zaangażować zmysł dotyku i wzroku poprzez pisanie i rysowanie. Im więcej zmysłów bierze udział w procesie notowania, im im bardziej nietypowo, tym lepiej informacje zostają zakodowane w pamięci. Dlatego warto zachęcać uczniów z trudnościami w uczeniu się do tworzenia notatek, które wykorzystują nie tylko tekst, ale także kolory, rysunki i symbole. Użycie różnych kolorów do oznaczania poszczególnych zagadnień czy hierarchii ważności pomaga lepiej zorganizować i zapamiętać materiał. Z kolei rysunki i symbole aktywizują myślenie wizualno-przestrzenne i ułatwiają zrozumienie abstrakcyjnych pojęć. Takie połączenie słów i obrazów pozwala stworzyć w umyśle bogatsze reprezentacje wiedzy

Co więcej, samodzielne tworzenie rysunków i schematów zmusza do głębszego przetworzenia informacji i zastanowienia się nad relacjami między poszczególnymi elementami. No bo skąd wiadomo gdzie co narysować, jeśli nauczyciel nie podyktował? Trzeba to samodzielnie wymyśleć! Z czego wynika dany rysunek czy nawet strzałka, do czego się odnosi, co podkreśla, na co ma zwracać uwagę, z czym ma się kojarzyć? Dzięki temu wszystkiemu uczeń nie tylko lepiej rozumie i pamięta materiał, ale też rozwija umiejętność krytycznego myślenia i analizy. I z każdą stroną notatek te umiejętności stają się silniejsze – każda kolejna notatka może być bardziej strategiczna. To niezwykle cenne kompetencje, szczególnie dla uczniów z trudnościami w uczeniu się.

W e-booku “Stratgie tworzenia notatek dla edukatorów i uczących się. ” znajdziesz konkretne wskazówki, jak wykorzystać metodę Cornella, mapy myśli i inne multisensoryczne techniki notowania, aby zmaksymalizować efektywność nauki. To praktyczny przewodnik oparty na wynikach badań naukowych i doświadczeniach pedagogów pracujących z uczniami z różnymi potrzebami edukacyjnymi.

Metody notowania dla dzieci z trudnościami w uczeniu się

Jedną z technik notowania, która może być pomocna dla uczniów z trudnościami w uczeniu się, jest metoda Cornella. Polega ona na podzieleniu kartki na trzy sekcje: obszar notatek, obszar słów kluczowych oraz obszar podsumowania (wpisz w wyszukiwarkę “metoda cornella” albo “cornell method” żeby zobaczyć przykłady notatek). Taka struktura pomaga uczniom lepiej zorganizować informacje i skupić się na najważniejszych punktach (Pauk & Owens, 2013). Co więcej, obszar słów kluczowych może służyć do tworzenia pytań lub haseł, które ułatwiają późniejsze przypominanie sobie materiału lub przygotowywanie się do sprawdzianów.  Ogromną zaletą tej metody jest to, że nie trzeba być w niej zaawansowanym by odczuć różnicę – już od pierwszego zastosowania zbiera się benefity zmiany strategii notowania co dla dzieci jest ogromną ulgą, bo wiadomo, że ich cierpliwość oczekiwania na efekty pracy może być mniejsza niż dorosłych!

Kolejną techniką, która może być przydatna dla uczniów z trudnościami w uczeniu się, są mapy myśli. Polegają one na wizualnym przedstawieniu informacji za pomocą połączonych ze sobą słów, symboli i obrazów. Wystarczy, że wpiszesz w wyszukiwarce hasło “mapy myśli” lub “mind maps” żeby obejrzeć w zakładce z obrazkami setki przykładów. Taka forma notowania pomaga uczniom dostrzec powiązania między różnymi zagadnieniami i lepiej zrozumieć strukturę materiału (Buzan & Buzan, 2010). Mapy myśli są szczególnie polecane uczniom z dysleksją, ponieważ minimalizują potrzebę pisania i pozwalają na swobodniejsze wyrażanie myśli. Nie ukrywam jednak, że mapy myśli nie są banalne i zwykle trzeba trochę potrenować by nasze notatki mieściły się na kartce i były czytelne. Dlatego dla dzieci polecałabym zacząć od map koncepcyjnych, które stanowić mogą pierwszy krok do nauki map myśli (więcej o mapach koncepcyjnych tu). 

Brak efektywnych strategii uczenia się na wczesnym etapie edukacji może prowadzić do nawarstwiania się zaległości i negatywnego wpływu na samoocenę dziecka. Uczeń, który nie radzi sobie z nauką, może zacząć postrzegać siebie jako mniej zdolnego, co staje się potem samospełniającą się przepowiednią.

Jak oszczędzić czas dzieciom z trudnościami w uczeniu się?

Dzieci z trudnościami w uczeniu się potrzebują często więcej czasu na przetworzenie informacji i zrobienie notatek. Niestety, realia szkolne nie zawsze pozwalają na dodatkowy czas podczas lekcji. Nie każdy nauczyciel ma możliwość udostępnienia materiałów przed zajęciami, aby uczniowie mogli przygotować notatki wcześniej, choć badania pokazują, że jest to bardzo pomocny kierunek. System szkolny, z mnogością przedmiotów i wiecznym niedoczasem nie ułatwia dzieciom nauki (ironiczne, nieprawdaż?), dlatego zastanówmy się jak my – mam tu na myśli rodziców – możemy ułatwić naszym dzieciom tę edukacyjną podróż. 

W takiej sytuacji niezwykle istotne staje się stosowanie strategii, które pozwalają oszczędzać czas i robić efektywne notatki, nawet jeśli trzeba to robić w pośpiechu. Jedną z takich metod jest wspomniana już Cornell Notes. Jej struktura, podzielona na obszar notatek, słów kluczowych i podsumowania, pozwala stworzyć przejrzyste i dobrze zorganizowane notatki, niezależnie od tempa pracy na lekcji. W jaki sposób to działa?

Metoda Cornella daje możliwość uzupełnienia i dopracowania notatek po lekcji, w domu (albo na przerwie, bądźmy realistyzni ;)). Dzięki temu uczeń nie musi przejmować się, czy zdążył zapisać wszystko podczas zajęć i czy zrobił to extra starannie.  Może skupić się na słuchaniu i zrozumieniu materiału, a później, mając więcej czasu, uzupełnić luki i dodać własne przemyślenia (zauważ, że w notatkach linearnych zwykle nie ma miejsca na dodanie własnych przemyśleń po czasie).  To szczególnie cenne dla uczniów z dysleksją czy ADHD, którzy mogą potrzebować więcej czasu na przetworzenie informacji.

Rodzice, którzy chcą wspierać swoje dzieci w efektywnym notowaniu, mogą rozważyć kupno zeszytów z gotową strukturą Cornell Notes jako zeszyty przedmiotowe. Zeszyty takie mają już wytyczone obszary na notatki, słowa kluczowe i podsumowanie, co oszczędza czas i ułatwia organizację informacji. Można je znaleźć w niektórych sklepach papierniczych lub zamówić online.

Innym sposobem na wsparcie dziecka jest zapoznanie się z różnymi metodami notowania i przedstawienie mu tych, które najlepiej odpowiadają jego stylowi uczenia się. Wspomniany e-book  zawiera przegląd technik, nie tylko wymienionych notatek Cornella, map myśli i map koncepcyjnych ale też notowanie kolorowami, metoda blokowa, notatki tematyczne, drzewko decyzyjne czy diagram Ishikawy. Jako rodzic możesz w jeden wieczór przejrzeć materiały (plus wzory i przykłady) po czym zaproponować dziecku wypróbowanie tych, które wydają się Ci najbardziej obiecujące. Ważne, aby dać dziecku przestrzeń do eksperymentowania i testowania metod, bo najlepiej sprawdzają się te, które dziecko polubi – a to czasem trudno przewidzieć. 

Od czego więc zacząć?

Dostosowanie technik notowania do potrzeb uczniów z trudnościami w uczeniu się wymaga elastyczności i otwartości na alternatywne metody. Kluczem jest znalezienie sposobu, który najlepiej odpowiada indywidualnym preferencjom i stylowi uczenia się danego ucznia. Warto pamiętać, że nie istnieje jedna uniwersalna metoda, która sprawdzi się w każdej sytuacji, dla każdego przedmiotu i rodzaju treści.

Jeśli dziecko pozostanie bez odpowiednich narzędzi lub będzie miało do dyspozycji tylko jedną technikę, którą trudno adaptować do różnych kontekstów (tak jak notowanie linijka po linijką) może to prowadzić do frustracji, marnotrawienia czasu i energii, zarówno ucznia, jak i nauczycieli. Wszystkich ogarnia bezsilność, gdy mamy najlepsze intencje ale “coś” nadal nie działa! Co więcej, brak efektywnych strategii uczenia się na wczesnym etapie edukacji może skutkować nawarstwianiem się zaległości i negatywnym wpływem na samoocenę dziecka.

Które dziecko zbierając jedynki i dwójki pomyśli “moje metody uczenia się nie są najlepsze”? Zdecydowanie bardziej prawdopodobną myślą jest “nauka idzie mi trudno, bo nie jestem zdolnym uczniem”. Uczeń, który nie radzi sobie z przyswajaniem wiedzy, może zacząć postrzegać siebie jako mniej zdolnego lub mniej inteligentnego, co staje się potem samospełniającą się przepowiednią. Co to znaczy? Jeśli Twoje dziecko na wczesnym etapie uwierzy, że nie jest zdolnym uczniem, nie będzie widział wartości w podejmowaniu kolejnych prób uczenia się – a bez prób i starań efekty faktycznie potwierdzą, że wyniki w nauce są średniawe – i spełni się “przepowiednia” o byciu słaby uczniem. Trzeba się wyrwać z tego zaklętego kręgu! Prędziutko!

Dlatego tak istotne jest, aby rodzice i opiekunowie dziecka z trudnościami w uczeniu się, byli świadomi różnorodności dostępnych metod i narzędzi wspierających efektywne notowanie i uczenie się. Niestety, system szkolny zwykle nie przekazuje tego typu wiedzy, choć jednocześnie stawia przed uczniami wysokie wymagania i poddaje ich ocenie. Dlatego jak zdarta płyta od lat powtarzam na łamach Godmother – nie liczcie na to, że szkoła ułatwi dziecku proces uczenia się. Kto jest w stanie to zrobić? Ty.

W e-booku “Stratgie tworzenia notatek dla edukatorów i uczących się. ” znajdziesz konkretne wskazówki, jak wykorzystać metodę Cornella, mapy myśli i inne multisensoryczne techniki notowania, aby zmaksymalizować efektywność nauki. To praktyczny przewodnik oparty na wynikach badań naukowych i doświadczeniach pedagogów pracujących z uczniami z różnymi potrzebami edukacyjnymi. Zobacz pełen spis treści i zajrzyj do środka!

Przypisy

Boyle, J. R., & Rivera (2012). Note-taking techniques for students with disabilities: A

systematic review of the research. Learning Disability Quarterly, 35, 131–143.

Buzan, T. (2018). The Mind Map Book: How to Use Radiant Thinking to Maximize Your

Brain’s Untapped Potential. Pearson Education.

Craik, F. I. M., & Tulving, E. (1975). Depth of processing and the retention of words in episodic

memory. Journal of Experimental Psychology: General, 104(3), 268-294.

Jones, B.F., Pierce, J. & Hunter, B. (1989). Teaching students to construct graphic

representations. Educational Leadership, 46(4), 20-25.

Kiewra, K.A., Benton, S.L., Kim, S., Risch, N., & Christensen, M. (1995). Effects of Note-

Taking Format and Study Technique on Recall and Relational Performance. Contemporary

Educational Psychology, 20, 172-187.

King, A. (1992). Comparison of Self-Questioning, Summarizing, and Notetaking-Review as

Strategies for Learning from Lectures. American Educational Research Journal, 29(2), 303–

323.

Novak, J. & Ca.as, A. (2006). The Theory Underlying Concept Maps and How to Construct

Them.

Paivio, A. (1971). Imagery and verbal processes. Holt, Rinehart & Winston.

Piolat, A., Olive, T. & Kellogg, R.T. (2005). Cognitive effort during note taking. Applied

Cognitive Psychology, 19, 291-312.

Peverly, S.T., Garner, J.K. & Vekaria, P.C. (2014). Both handwriting speed and selective

attention are important to lecture note-taking. Reading and Writing, 27(1), 1–30.

Schraw, G., & Dennison, R. S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary

Educational Psychology, 19(4), 460-475.

Yuniarti, Y., & Trisnawati, I.K. (2018). Developing Students’ Note Taking Skills through

Cornell Format.